چرا دهه آینده، سرنوشت این صنعت را تعیین خواهد کرد؟

صنعت ساختمان ایران در ظاهر همچنان فعال است؛ پروژه‌ها تعریف می‌شوند، جرثقیل‌ها در آسمان شهرها دیده می‌شوند و سرمایه‌ها در زمین و بتن قفل می‌شوند. اما زیر این پویایی ظاهری، یک واقعیت پیچیده‌تر جریان دارد: این صنعت با بحران بهره‌وری، فرسایش سرمایه و شکاف فناورانه مواجه است.

اگر این روند اصلاح نشود، دهه آینده می‌تواند به دوره‌ای از رکود ساختاری تبدیل شود. اما اگر بازتنظیم استراتژیک صورت گیرد، همین صنعت می‌تواند به موتور تحول اقتصادی بدل شود.

مسئله اول: بهره‌وری پایین، سرمایه‌گذاری بالا

صنعت ساختمان یکی از سرمایه‌برترین بخش‌های اقتصاد ایران است. با این حال، نسبت بازده به سرمایه در بسیاری از پروژه‌ها کاهش یافته است. دلایل آن روشن است:

• ساختار پروژه‌محور و پراکنده

• نبود زنجیره تأمین یکپارچه

• مدیریت سنتی و غیر داده‌محور

• وابستگی شدید به نوسانات اقتصاد کلان

در اقتصادهای پیشرو، صنعت ساخت‌وساز طی یک دهه اخیر به سمت اتوماسیون، تولید صنعتی و مدیریت داده حرکت کرده است. در مقابل، بخش بزرگی از ساخت‌وساز ایران همچنان متکی بر روش‌های کارگاهی دهه‌های گذشته است.

نتیجه این شکاف چیست؟
افزایش هزینه، کاهش کنترل کیفیت و کاهش عمر مفید دارایی‌ها.

مسئله دوم: چرخه عمر کوتاه ساختمان‌ها

ساختمان باید یک دارایی مولد بلندمدت باشد، نه یک کالای مصرفی میان‌مدت. با این حال، عمر مفید بسیاری از ساختمان‌ها در ایران فاصله معناداری با استانداردهای جهانی دارد.

این موضوع صرفاً یک مسئله فنی نیست؛ یک مسئله اقتصادی است.
وقتی چرخه عمر کوتاه باشد:

• استهلاک سرمایه ملی تسریع می‌شود

• منابع مالی به جای توسعه، صرف بازسازی زودهنگام می‌شود

• فشار بر بازار زمین افزایش می‌یابد

افزایش حتی محدود در طول عمر ساختمان‌ها، می‌تواند آثار کلان اقتصادی قابل توجهی ایجاد کند.

مسئله سوم: مدل مالی شکننده

مدل غالب تأمین مالی پروژه‌ها، پیش‌فروش یا سرمایه شخصی است. این مدل در دوره‌های رونق کار می‌کند، اما در شرایط رکود یا کاهش قدرت خرید به سرعت آسیب‌پذیر می‌شود.

در غیاب ابزارهای مالی نوین — مانند صندوق‌های پروژه‌محور، بازار ثانویه دارایی‌های ملکی یا مدل‌های مشارکت ساخت مبتنی بر داده — ریسک سرمایه‌گذاری افزایش می‌یابد و جریان نقدینگی ناپایدار می‌شود.

سه محور تحول استراتژیک

تحول صنعت ساختمان ایران نیازمند تغییر در سه سطح هم‌زمان است: فرآیند، فناوری و حکمرانی.

۱. صنعتی‌سازی: انتقال ارزش از کارگاه به کارخانه

صنعتی‌سازی ساخت‌وساز صرفاً یک تکنیک اجرایی نیست؛ یک تغییر پارادایم است.
در این مدل:

• قطعات در محیط کنترل‌شده تولید می‌شوند

• کیفیت قابل اندازه‌گیری می‌شود

• زمان اجرا کوتاه‌تر می‌شود

• ضایعات به حداقل می‌رسد

برای کشوری با پروژه‌های انبوه مسکن و زیرساخت، این تغییر می‌تواند بهره‌وری را به‌طور معنادار افزایش دهد.

اما صنعتی‌سازی نیازمند سرمایه‌گذاری اولیه، استانداردسازی و همکاری میان بخش خصوصی و سیاست‌گذار است.

۲. دیجیتال‌سازی: از حدس به داده

مدل‌سازی اطلاعات ساختمان (BIM) باید از سطح یک نرم‌افزار طراحی به سطح یک سیستم مدیریت دارایی ارتقا یابد. وقتی داده‌های طراحی، اجرا و بهره‌برداری یکپارچه شوند:

• خطاهای اجرایی پیش از وقوع شناسایی می‌شوند

• هزینه‌های اصلاح به شدت کاهش می‌یابد

• مدیریت بهره‌برداری هوشمند می‌شود

در سطح پیشرفته‌تر، ترکیب BIM با اینترنت اشیاء و تحلیل داده می‌تواند ساختمان را به یک دارایی هوشمند تبدیل کند — دارایی‌ای که مصرف انرژی، وضعیت تجهیزات و عملکرد اقتصادی آن در زمان واقعی پایش می‌شود.

۳. پایداری به عنوان مزیت رقابتی

ساختمان‌های کم‌مصرف و سازگار با اقلیم، در آینده نزدیک به یک الزام بازار تبدیل خواهند شد. افزایش هزینه انرژی، تغییرات اقلیمی و انتظارات نسل جدید خریداران، ساخت‌وساز سبز را از یک انتخاب داوطلبانه به یک ضرورت اقتصادی تبدیل می‌کند.

پروژه‌هایی که امروز استانداردهای بهره‌وری انرژی را رعایت کنند، فردا از مزیت ارزش‌گذاری بالاتر و هزینه نگهداری پایین‌تر برخوردار خواهند بود.

نقش سیاست‌گذار: تنظیم‌گری هوشمند، نه مداخله مستقیم

تحول این صنعت بدون چارچوب تنظیم‌گری شفاف امکان‌پذیر نیست.
تمرکز باید بر:

• استانداردسازی کیفیت

• حمایت هدفمند از فناوری‌های نوین

• شفاف‌سازی بازار زمین

• تسهیل ابزارهای مالی نوین

باشد. حمایت کور از ساخت‌وساز سنتی، تنها رکود ساختاری را طولانی‌تر خواهد کرد.

انتخاب دهه آینده

صنعت ساختمان ایران اکنون در یک نقطه انتخاب قرار دارد.
مسیر اول: تداوم ساخت‌وساز سنتی، پراکنده و وابسته به نوسانات اقتصاد کلان.
مسیر دوم: حرکت به سمت صنعتی‌سازی، دیجیتال‌سازی و مدیریت مبتنی بر داده.

تفاوت این دو مسیر، صرفاً در تکنیک اجرا نیست؛ در سرنوشت سرمایه‌های ملی است. اگر بازتنظیم استراتژیک انجام شود، صنعت ساختمان می‌تواند به یکی از پیشران‌های اصلی رشد اقتصادی پایدار تبدیل شود.
در غیر این صورت، با افزایش فرسودگی سرمایه و کاهش بهره‌وری، به تدریج از نقش توسعه‌ای خود فاصله خواهد گرفت.

انتهای پیام/